Wil je als gemeente je proces van gebiedsontwikkeling versnellen? Dan moet je niet alleen naar procedures, regels en capaciteit kijken. Voor Mary Jorritsma, afdelingshoofd Stadsontwikkeling bij de gemeente Groningen, begint het bij het vermogen om gezamenlijk elkaars werkelijkheid te zien.

Tijdens vastgoedbeurs Provada schoof Jorritsma aan voor een aflevering van de podcastserie DMI Doet en sprak ze op tijdens een sessie in het kader van de Samenwerkingsagenda Toekomstbestendige gebiedsontwikkeling. Daarvan is DMI een van de grondleggers. Ruimtelijke ordening is volgens Jorritsma niet vastgelopen op te veel beleid, maar omdat al dat beleid te veel naast elkaar bestaat. Jorritsma noemt het beeldend een gigantische bibliotheek. “Voor ieder thema zijn er eigen documenten en boekjes. Voor wonen, groen, water, mobiliteit, geluid, veiligheid, ruimtelijke kwaliteit, enzovoorts.”

Veel ambities vervat in documenten  

Elk beleidsstuk is op zichzelf logisch en zorgvuldig gemaakt, benadrukte ze meteen. “Maar zodra al die ambities, vervat in de genoemde documenten, samenkomen in één gebied, ontstaat frictie. Dan blijkt hoe moeilijk het is om van losse beleidsdoelen tot één samenhangende gebiedsontwikkeling te komen.” In Groningen gaat het om meer dan duizend van dergelijke beleidsdocumenten. Dat aantal is volgens Jorritsma niet zomaar te relateren aan bestuurlijke overproductie. “De thema’s komen ergens vandaan. Ze zijn een antwoord op maatschappelijke vragen, zorgen van inwoners en politieke ambities. Daarom ligt de oplossing ook niet in minder thema’s. De echte opgave is om ze beter met elkaar te verbinden.”

Instrumenten anders inrichten

Daarom grijpt Groningen de Omgevingswet aan om de instrumenten anders in te richten. “Niet nog een boekje erbij, maar een manier van werken waarin beleid, gebiedskennis en juridische kaders op een andere manier samenkomen. De Omgevingsvisie geeft richting. Omgevingsprogramma’s vertalen die richting in ontwikkeling van gebieden. Het Omgevingsplan laat zien wat is toegestaan. En een digitale omgeving helpt om de samenhang zichtbaar te maken.”

En daar komt de digital twin in beeld, als hulpmiddel om het gesprek te voeren. Jorritsma: “Door verschillende beleidslagen over elkaar heen te leggen, ontstaat een gedeeld beeld van een gebied. Wat willen we? Wat mag er? Welke waarden gelden hier? Waar zitten beperkingen door bijvoorbeeld geluid, water, groen, infrastructuur of bestaande plannen? En vooral: hoe beïnvloeden die lagen elkaar?”

Dynamiek aan tafel verandert

Volgens Jorritsma verandert dat de dynamiek aan tafel. In de traditionele werkwijze brengen specialisten vooral hun eigen belang in. “Niet uit onwil, maar omdat iedereen werkt vanuit het eigen vakgebied en de eigen verantwoordelijkheid. Daardoor ontstaat al snel een gevecht om ruimte.” De verkeerskundige wil bijvoorbeeld mobiliteit goed regelen. De milieuspecialist bewaakt de milieukwaliteit. De stedenbouwkundige kijkt naar ruimtelijke kwaliteit. En de woningbouwopgave vraagt vooral om tempo.

“Zodra de informatie in een digitale tool zichtbaar wordt, ontstaat er ontspanning bij die professionals”, zegt Jorritsma. “Hun onderwerp verdwijnt niet, maar krijgt juist een duidelijke plaats in het geheel. Daardoor hoeft niemand meer te vechten om erkenning. De discussie verschuift van ‘mijn belang wordt onvoldoende gezien’ naar ‘hoe leggen we samen de puzzel?’ Dat is de kern van de verandering: van strijd naar samenwerking. En van verdedigen naar ontwerpen.”

Geen smaller, maar een rijker plan

Ze kwam met het concrete voorbeeld van De Held, een gebiedsontwikkeling in Groningen die jarenlang vastliep. Jorritsma: “De belangen botsten, de beleidslagen stapelden zich op en de ontwikkeling kwam niet verder. Door alle relevante informatie via de nieuwe systematiek zichtbaar te maken, veranderde het gesprek. Een traject dat normaal vier tot zes jaar kan duren, werd in ongeveer een jaar doorlopen. Bovendien kwam er geen smaller, maar juist een rijker plan uit. Ongeveer 1.800 woningen, aangevuld met groen, sportvelden, twee scholen en een klein centrum.”

De winst zit dus niet alleen in snelheid. Minstens zo belangrijk is de kwaliteit van de uitkomst. Jorritsma: “Door eerder in het proces zichtbaar te maken welke waarden, beperkingen en ambities er spelen, kan de bestuurlijke afweging ook eerder en beter worden gemaakt. Dat voorkomt dat ingewikkelde keuzes pas laat op tafel komen, wanneer al veel tijd, geld en energie zijn geïnvesteerd.”

Tool zonder doel levert weinig op

Tegelijkertijd waarschuwt Jorritsma voor te veel technologisch enthousiasme. “De les is dat een tool zonder doel weinig oplevert. De digitale omgeving moet gekoppeld zijn aan besluitvorming, aan juridische status en aan de manier waarop een gemeente werkelijk werkt. Anders blijft het een experiment naast de organisatie, in plaats van een nieuw instrument binnen de organisatie.”

Ze noemde ook Stadshavens. Dat is de grootschalige transformatie van het voormalige industriegebied langs het Eemskanaal in Groningen tot een nieuwe groene woon-werkwijk. Daar koos Groningen ervoor om voor een complexe ontwikkeling het omgevingsplan vergaand uit te werken. “Dat leverde veel kennis op, maar liet ook zien hoe ingewikkeld het wordt als je te vroeg op een te fijn detailniveau begint. Voor andere gebiedsontwikkelingen kiezen we er daarom liever voor te beginnen bij het omgevingsprogramma. Dat past beter bij de flexibiliteit die gebiedsontwikkeling vraagt.”

Belangen zorgvuldig afwegen

Jorritsma noemt ook andere gemeenten die vergelijkbare stappen in digitale stadsplanning zetten: Eindhoven, Rotterdam en Den Haag. “Via DMI wil ik niet alleen laten zien wat Groningen doet, maar ook toetsen of deze manier van werken breder herkenbaar en bruikbaar is.” Met tools voor digitale stadsplanning kunnen gemeenten volgens Jorritsma in elk geval verschillende belangen zorgvuldig afwegen. “Niet door de complexiteit te versimpelen, maar door deze zichtbaar te maken. Daarmee hebben de betrokkenen een beter gedeeld beeld van de stad. En kunnen ze van daaruit tot een beter besluit komen.”