Een pilot die werkt is mooi. Maar hoe zorg je dat die daarna echt wordt gebruikt én ook door andere gemeenten en bedrijven wordt opgepakt? Die vraag hing maandag boven vrijwel ieder gesprek tijdens The Implementation Gap: A Forum for Action in Barcelona. Op de fiets door de bekende Superblocks zagen de deelnemers hoe samenwerking kan leiden tot meer groen, gezondheid en stedelijke impact.

Een dag voordat Smart City World Expo & Congress de deuren opende, brachten BABLE Smart Cities en het DMI-ecosysteem overheden, bedrijven en kennispartijen bij elkaar. Niet alleen om nieuwe verbindingen te maken, maar vooral om te praten over de lastige stap daarna: implementatie. Het aantal geslaagde pilots is immers talrijk. Veel minder groot is het aantal wat structureel wordt gebruikt, opgeschaald en uit het normale budget betaald. Een nuttige en vooral internationale dag, met deelnemers uit onder meer Nederland, Spanje, Noorwegen en de Verenigde Staten.

Alexander Schmidt, CEO van BABLE, vatte het goed samen: “Soms missen er dingen om verder te komen.” Help elkaar daarom, leer elkaar beter begrijpen en vind vooral niet opnieuw het wiel uit, voegde Caspar de Jonge, programmamanager van het DMI-ecosysteem, toe. Daar zoeken de inmiddels meer dan honderdveertig DMI-deelnemers zelf ook naar. Binnen het ecosysteem klinkt de behoefte aan meer implementatie, opschaling en duurzame verankering. “Geld, standaarden, kennis, politieke keuzes en aanbestedingen spelen allemaal mee.”

Landelijke digitale basis

Een succesvol project was te vinden in Apeldoorn. De gemeente wil de komende tien tot vijftien jaar ongeveer 20.000 woningen toevoegen. Dat vraagt om tempo én goede keuzes aan het begin. Want wie later ontdekt dat huizen toch niet passen op de bedachte plek, moet terug naar de tekentafel. “En dat kost tijd en geld.”

Samen met DMI-deelnemer IMAGEM ontwikkelde Apeldoorn een digitale haalbaarheidstoets. Door gegevens en regels over geluid, verkeer, bodem, natuur en beleid samen te voegen, kan een bouwplan veel eerder worden doorgerekend, liet Niels van de Graaf van IMAGEM zien. “Waar een toets normaal meerdere maanden tot zelfs een jaar kan duren, gaf de pilot binnen ongeveer vijftien minuten aan dat een woningbouwplan niet haalbaar was.” Schuift een woning tien meter op, dan kan de rekentool direct opnieuw aan de slag.

Trage procedures zijn dus niet nodig. “Het kan in Nederland ongeveer tien jaar duren voordat een woning echt is gerealiseerd, waarvan we de laatste twee jaar pas echt bouwen”, zei Van de Graaf. De overige acht jaar gaan vooral op aan voorbereiding en besluitvorming. Door eerder data, regels en beleid samen te brengen, komen fouten sneller boven water en kunnen plannen eerder worden aangepast. “Het doel: van acht jaar naar drie jaar.”

Technologie is niet het probleem, stelde Van de Graaf. “Gemeenten werken aan vergelijkbare oplossingen, maar beginnen daarna opnieuw met aanbestedingen, koppelingen en nieuwe pilots.” Er is behoefte aan meer sturing vanuit het Rijk op een gedeelde digitale basis voor data, beleid en analyse: een duidelijker aanpak, met doel, budget en eigenaarschap. “Zo kunnen werkende toepassingen doorgroeien en beginnen we lokaal niet steeds opnieuw.”

Het werkt twee kanten op, zo stelde Chris van Wegen van Apeldoorn: top-down én bottom-up. De gemeente heeft al veel uitgezocht rond aanbesteding, beveiliging, privacy en regels voor het bewaren van data. Via het DMI-ecosysteem wil Apeldoorn deze praktijkkennis breder beschikbaar maken én landelijk onder de aandacht brengen. “Veel gemeenten doen nog altijd veel zelf, terwijl we juist meer kunnen delen met elkaar.”

Gezonde impact

Dat goede sturing belangrijk is, liet Lan Marie Nguyen Berg eerder op de dag zien. Berg maakte de stap van klimaatactivist naar bestuurder van Oslo namens de Noorse Groene Partij. Als wethouder voor milieu en vervoer zette ze, ondanks felle kritiek, bewust in op meer groen, het stimuleren van de fiets en het beperken van autoverkeer. “Bepaal het doel en het tijdpad, en geef daarna mensen ruimte om uit te zoeken hoe ze daar komen”, vertelde Berg. Klimaattaken kwamen daarbij in de budgetbrieven van afdelingshoofden terecht. Zo werden doelen gekoppeld aan geld en verantwoordelijkheid, terwijl de uitvoering bij de mensen lag die ermee aan de slag moesten.

Onder de Catalaanse zon nam Anne van Bergen van DMI-deelnemer Healthy Cities andere deelnemers mee op de fiets door de stedelijke blokken. Barcelona heeft de afgelopen jaren verschillende delen van de stad stevig aangepakt. Minder doorgaand autoverkeer, meer groen en meer ruimte voor lopen, fietsen en verblijf, zoals te zien bij de bekende “superblock” Carrer de Girona.

Heel recent werd Parc de les Glòries opgeleverd. Nog niet zo lang geleden bevond zich hier een drukke verkeersring: een lelijk obstakel tussen vier aangrenzende wijken. Het doorgaande verkeer verdween ondergronds en op straatniveau ontstond ruimte voor een groot park met fietspaden, een speeltuin, gemeenschappelijk groen, sportvelden en verkoeling. Verderop ligt de Àgora sensorial Berta Cáceres. Hoog bamboe dempt hier het geluid en zorgt midden in de stad voor een beschutte plek om tot rust te komen, een “ontprikkelzone”.

Healthy Cities helpt gemeenten om vooraf én achteraf te onderzoeken wat de gezondheidsvoordelen van deze ingrepen zijn. En die zijn positief. “We zien 15 procent minder depressieklachten en 12 procent minder hart- en vaatklachten.” De berekende gezondheidswinst: ongeveer 300 euro per persoon per jaar. Politieke wil en goede samenwerking maken volgens Van Bergen het verschil tussen een goed idee en stedelijke impact. “Die cijfers helpen om investeringen in groen en openbare ruimte beter te onderbouwen.”

Bij de opening van Smart City Expo de volgende dag lag de lat dus iets hoger: laat niet alleen zien dát het werkt, maar vooral hoe het straks ook buiten Barcelona blijft werken.