Thomas van Binsbergen, universitair hoofddocent bij DMI-deelnemer Universiteit van Amsterdam, sprak onlangs tijdens de Europese conferentie over Rules as Code in Den Haag. Bij Rules as Code zet je wetten en beleidsregels om in softwarecode, die computers kunnen lezen en uitvoeren. “Daarmee maak je de uitvoering van wetgeving transparanter en beter controleerbaar.”

Volgens Van Binsbergen past het concept in een bredere ontwikkeling binnen softwaresystemen. “In software zie je vaker dat specifieke programmeertalen worden ontwikkeld voor een domein, branche of sector. Denk aan financiële systemen of industriële toepassingen. Hetzelfde kun je doen voor het juridische domein. Je ontwikkelt dan een taal die een brug vormt tussen juristen en softwareontwikkelaars.”

Lees verder: verdieping Rules as Code

Duik je het concept en de technische uitwerking graag dieper in? Lees dan HIER de verdiepende artikelen van Van Binsbergen in het Nederlands en in het Engels. Daarin beschrijft hij verder hoe juridische regels als code kunnen fungeren en hoe dit leidt tot beter aanpasbare, verantwoordbare en herbruikbare software. Ook legt hij uit hoe deze aanpak in de praktijk wordt toegepast binnen onder meer DMI en de PDX.

Waarom zou je wetten en regels omzetten in softwarecode?

“De kern is dat je de uitvoering van regels verbetert. Door regels te formaliseren, worden ze explicieter. Je kunt precies zien welke stappen nodig zijn om tot een beslissing te komen. Daarbij heeft het expliciet maken van regels een belangrijk neveneffect. Tijdens het formaliseren ervan kom je ook zwakheden in regels tegen. Denk aan inconsistenties, conflicten met andere regels of situaties waarin benodigde data ontbreekt. Normaal gesproken komen die problemen pas in de uitvoering naar boven. Met Rules as Code zie je ze veel eerder.”

Kun je dat concreet maken?

“Ik noem het voorbeeld van de Belastingdienst waar al wordt gewerkt met RegelSpraak, een zogeheten domeinspecifieke taal. Tussen de wet en de uiteindelijke dienstverlening zit een softwarecodelaag die zowel voor juristen als IT’ers begrijpelijk is. Die laag ondersteunt de vertaling van wet naar digitale dienst. Dat dwingt tot scherpte. Je moet precies vastleggen welke gegevens voor de uitvoering van een dienst of een maatregel nodig zijn. In sommige gevallen blijkt dan dat die gegevens er helemaal niet zijn. Bijvoorbeeld omdat bewaartermijnen te kort zijn. Dat zijn inzichten die je zonder formalisering minder snel krijgt.”

Speelt AI hierin een rol?

“Je hebt geen generatieve AI nodig om regels en wetten te analyseren. Het toetsen langs de wet en het vaststellen van inconsistenties of ontbrekende gegevens kan al met bestaande technieken. Toch zie ik wel toepassingen: generatieve AI kan helpen om uiteindelijke uitkomsten van dienstverlening gebaseerd op code begrijpelijk uit te leggen aan burgers. Stel dat iemand geen recht heeft op een toeslag, dan kun je die beslissing automatisch laten vertalen naar een heldere en begrijpelijke toelichting. Daarnaast onderzoekt onze onderzoeksgroep hoe AI kan helpen bij het omzetten van wetsteksten naar code. Al blijft menselijke controle daarbij wel essentieel.”

Wat vraagt Rules as Code van overheden?

“Vooral een andere manier van werken. De benodigde IT- en juridische experts zijn er al, maar het proces verandert. Je maakt stappen explicieter en je organiseert feedback van hen eerder in het traject. Dat kan in eerste instantie als extra werk voelen. Maar juist bij complexe regelgeving of regelgeving met grote impact loont het om die investering aan de voorkant toch te doen. Je voorkomt daarmee namelijk latere problemen in de uitvoering. Het belangrijkste voordeel is dat je beter begrijpt wat er gebeurt. Beslissingen worden uitlegbaar, omdat je precies kunt terugzien welke regels en gegevens zijn gebruikt.”

“Daarnaast worden systemen flexibeler. Als regels veranderen, kun je de code aanpassen. En dat zonder het hele systeem opnieuw te bouwen. En omdat regels als aparte component zijn vastgelegd, kun je ze ook makkelijker hergebruiken.”

Een voorbeeld van Rules as Code is de Producten en Data eXchange (PDX) van DMI…

“Ja, deze exchange heeft de gezamenlijke functies in zich die het mogelijk maken om data te delen binnen DMI. Daar gebruiken we Rules of Code om afspraken over data-uitwisseling te formaliseren en te toetsen. Het systeem stelt vragen en bepaalt op basis daarvan of een overeenkomst toegestaan is volgens het Afsprakenstelsel van DMI. Dat maakt het besluitvormingsproces transparant. Je kunt achteraf precies reconstrueren waarom een bepaalde overeenkomst wel of niet tot stand is gekomen.”

“Een ander belangrijk voordeel is hergebruik. We hebben bijvoorbeeld onderdelen van de AVG geformaliseerd. Die kun je niet alleen binnen DMI gebruiken, maar ook in andere domeinen waar die privacywetgeving een rol speelt.”

Wat is de volgende stap in de ontwikkeling?

“De uitdaging ligt vooral in opschaling. Op dit moment zijn er veel verschillende talen en oplossingen die naast elkaar bestaan. Dat maakt het lastig om kennis en toepassingen te delen. Mijn onderzoek richt zich daarom op een zogenoemde tussentaal. We ontwikkelen een intermediate language die een brug vormt tussen talen en diensten. Daarmee kun je diensten standaardiseren en hergebruiken binnen verschillende organisaties wereldwijd, ook als daar een andere domeinspecifieke taal gebruikt wordt. Als dat lukt, ontstaat er een versnelling. Nieuwe toepassingen kunnen dan voortbouwen op wat er al is, in plaats van telkens opnieuw te beginnen.”

“Denk aan diensten die automatisch toetsen of een vergunningaanvraag voldoet aan alle relevante regels, systemen die realtime controleren of datadeling AVG-proof is of toepassingen die uitvoeringsprocessen continu op compliance kunnen monitoren en uitleggen.”

Is Rules as Code al gemeengoed?

“Nog niet. Er gebeurt veel, maar het is nog versnipperd. Je ziet dat het onderwerp vooral leeft bij uitvoeringsorganisaties zoals de Belastingdienst en bij overheidsmedewerkers die met digitalisering bezig zijn, maar het staat nog niet op de nationale agenda. In andere landen ligt dat anders. Op de conferentie zag je dat veel Europese landen ermee bezig zijn. In Denemarken is digital ready bijvoorbeeld al sinds 2018 een formele eis binnen het wetgevingsproces. Dat is een interessante ontwikkeling.”

Wat wil je vooral DMI-deelnemers meegeven over Rules of Code?

“Dat Rules as Code niet alleen gaat over transparantie. Het helpt ook bij het bouwen van betere software. Ik denk daarmee aan compliant by design-systemen die zich bovendien makkelijker aanpassen aan veranderende regelgeving. Als je regelgeving en wetten als onderdeel van de software ziet, kun je systemen bouwen die aanpasbaar, verantwoordbaar en herbruikbaar zijn. Dat is precies wat je nodig hebt voor moderne digitale overheidsdiensten. Daarmee raakt het onderwerp direct aan de ambities van DMI. Met de PDX laten we zien dat Rules as Code werkt in de praktijk. De volgende stap is om dit verder op te schalen en breder toepasbaar te maken.”