Meer grip op de ondergrond met gedeelde proefsleufdata

Proefsleuven leveren waardevolle informatie op over onze ondergrond. Toch verdwijnt die informatie na afloop vaak in aparte projectmappen, pdf’s en lokale systemen. De Kennisarena Kabels en leidingen wil daar met het project Proefsleuvendatabase verandering in brengen. In samenwerking met DMI onderzoeken gemeenten, netbeheerders, ingenieursbureaus en softwarebedrijven hoe zij proefsleufgegevens beter kunnen gebruiken.  

De Kennisarena Kabels en leidingen is een samenwerking van het Centrum Ondergronds Bouwen (COB), Stichting Mijn Aansluiting en het Gemeentelijk Platform Kabels en Leidingen (GPKL). Op vrijdag 6 november organiseerden deze partijen een bijeenkomst over hoe je proefsleufgegevens beter kunt inwinnen, vastleggen, delen en hergebruiken. 

Druk op ondergrond neemt toe 

Voordat begonnen wordt met de aanleg van een kabel of leiding, worden proefsleuven gegraven. Zo’n proefsleuf laat zien wat er onder de grond zit en waar kabels en leidingen werkelijk liggen. Alleen al de organisaties die bij de bijeenkomst aanwezig waren, graven of verwerken naar schatting duizenden proefsleuven per jaar. De gegevens die daarbij worden verzameld, zijn waardevol, maar verdwijnen vaak uit beeld zodra het project is afgerond. Dat is opmerkelijk, nu de druk op de ondergrond door de energietransitie, woningbouw en klimaatadaptatie alleen maar toeneemt.

Volgens Rob van Son, projectleider van het Kennisarenaproject Proefsleuvendatabase, ligt er een enorme kans om slimmer met bestaande gegevens om te gaan. “Wij willen laten zien dat het delen en hergebruiken van proefsleufgegevens in de praktijk kan werken. Niet als theoretisch model, maar met partijen die echte data gebruiken en daarvoor daadwerkelijk toepassingen ontwikkelen.”

Schatten aan informatie

Dat de potentie groot is, bleek wel tijdens de bijeenkomst. Vrijwel iedere aanwezige organisatie verwerkt jaarlijks tientallen, honderden of zelfs duizenden proefsleuven. Twee ingenieursbureaus die aanwezig waren, gaven aan dat het alleen in hun geval al over 1000 tot 1200 sleuven per organisatie per jaar gaat. Gemeenten laten jaarlijks al gauw honderden proefsleuven graven en documenteren. En dat terwijl vergunningen worden afgegeven voor nog veel meer onderzoeken door anderen in de openbare ruimte. Ook netbeheerders en drinkwaterbedrijven beschikken  over grote hoeveelheden informatie die vaak verspreid over projecten en systemen staan opgeslagen.

Voor veel deelnemers leverde de bijeenkomst dan ook herkenning op. Zo kon de gemeente Amersfoort bij de herinrichting van een wijk gebruikmaken van proefsleufgegevens uit 2019. Het project was destijds stil komen te liggen en werd drie jaar later hervat. Dankzij de eerder verzamelde gegevens kon het ontwerp worden gemaakt zonder opnieuw proefsleuven te graven. Het voorbeeld laat zien welke tijd, kosten en werkzaamheden organisaties kunnen besparen door proefsleufdata zorgvuldig op te slaan en opnieuw te gebruiken.

Vergelijkbare uitdaging 

Bij waterbedrijf Vitens speelt een vergelijkbare uitdaging. Gegevens worden er veelal op projectniveau opgeslagen. Daardoor ontbreekt vaak een centrale voorziening, waarin eenvoudig kan worden teruggevonden welke informatie op een bepaalde locatie eerder is verzameld. Volgens Van Son laat dat precies zien waarom het project nodig is. “Er is ontzettend veel informatie. De vraag is nu niet meer of die waardevol is, maar hoe we ervoor zorgen dat gegevens vindbaar, bruikbaar en betrouwbaar beschikbaar worden.”

Een van de meest concrete voorbeelden komt van de gemeente Den Haag. Tijdens de bijeenkomst liet Hugo van der Wiel, regisseur Ondergrond bij het regieteam Ondergrond, zien hoe de gemeente al enkele jaren werkt aan het vastleggen en ontsluiten van proefsleufgegevens. De aanleiding is praktisch. In een dichtbebouwde stad wordt de ondergrond steeds voller. “Het vinden van ruimte voor nieuwe kabels en leidingen wordt daardoor complexer en vraagt om preciezere liggingsgegevens.” 

Actief data gebruiken

“Die gegevens stonden ergens opgeslagen, maar we deden er vaak weinig meer mee”, vertelde Van der Wiel. “Terwijl daarin juist kennis zit, waarmee je betere keuzes kunt maken.” Den Haag beschikt inmiddels over ongeveer 450 geregistreerde proefsleuven als basis voor een groeiende database. “Daarmee willen we niet alleen informatie bewaren, maar deze vooral ook actief gebruiken voor beleid, ontwerp en uitvoering.”

Een beter beeld van de ondergrond maakt het mogelijk om werkzaamheden nauwkeuriger voor te bereiden, uitvoeringsrisico’s te verkleinen en graafschades te verminderen. “Uiteindelijk willen we beter regie voeren op de ondergrond. Daarvoor heb je een veel diepere gegevens nodig dan de informatie waar we traditioneel mee werken.”

Kwaliteit als voorwaarde voor hergebruik
Tijdens een korte workshop gaven de deelnemers aan waar hun organisatie staat als het gaat om proefsleufgegevens. Het beeld: het inwinnen gaat vaak nog redelijk, maar daarna neemt de volwassenheid af. Gegevens blijven vaak in projectmappen hangen. Ook wat er voorafgaand aan het delen gebeurt, is belangrijk. “Als gegevens niet goed worden ingewonnen en vastgelegd, kan niemand ze later betrouwbaar gebruiken”, concludeerde Van Son. Om in proeftuinen te kunnen experimenteren, is een prototype ontwikkeld. Tijdens de bijeenkomst demonstreerde Gijs Remmerswaal, Head of Business Development bij Purple Polar Bear, hoe het werkt. “Het prototype maakt proefsleufgegevens van de deelnemers vindbaar, zodat ze die in proeftuinen kunnen delen en hergebruiken. Het is bewust eenvoudig gehouden: we bouwen alleen wat nodig is om ervan te leren.”

Eenvoudig betekent niet dat veiligheid een sluitpost is. “Veilig en verantwoord delen zit er vanaf het begin in. En dus ook in het prototype”, aldus Remmerswaal. Gegevens zijn, via een beveiligde omgeving, alleen toegankelijk voor geregistreerde deelnemers. “Een organisatie die de gegevens inbrengt, houdt altijd zelf de controle over wie haar data kan zien en gebruiken.”

Zekere mate van standaardisatie 

Gegevens delen klinkt eenvoudig, maar in de praktijk blijkt het een flinke uitdaging. De ene organisatie werkt met pdf-bestanden, een andere met GIS-systemen, Excelbestanden of 3D-puntwolken. Ook de manier waarop gegevens worden verzameld, verschilt sterk.  “Op dit moment legt iedereen gegevens op zijn eigen manier vast”, zei Remmerswaal. “Wanneer je wilt dat informatie herbruikbaar wordt, ontkom je niet aan een zekere mate van standaardisatie.”

“Het prototype is een leermiddel, geen voorschot op een landelijk platform”, benadrukt Van Son. “We willen eerst leren wat werkt. Pas daarna kun je verstandige keuzes maken over een eventuele landelijke aanpak. Wat de proeftuinen opleveren, nemen we mee in het advies over een eventueel vervolg.”

Proeftuinen
De kern van het project bestaat uit proeftuinen. Zo’n proeftuin bestaat uit minimaal twee partijen die binnen een afgebakend gebied aan een concrete toepassing werken. Zij brengen echte gegevens in en onderzoeken samen hoe het delen daarvan technisch en organisatorisch kan werken. Daarbij gaat het ook om spelregels: wie mag welke informatie gebruiken, onder welke voorwaarden en voor welk doel? De ervaringen laten zien welke afspraken op grotere schaal nodig zijn. Amsterdam en Den Haag behoren tot de eerste gebieden waar proeftuinen vorm krijgen. De deur staat nadrukkelijk open voor nieuwe initiatieven en aanvullende locaties, ook van DMI-deelnemers.

DMI partner voor kennisdeling en opschaling
DMI draagt binnen het project bij aan het delen van de kennis en aanbevelingen die het project oplevert. Inmiddels zijn ook DMI-deelnemers, zoals Amsterdam en Den Haag, volop betrokken bij het project. “Wat mij optimistisch maakt, is dat er overal data aanwezig is en dat veel partijen bereid zijn om mee te denken en hun data beschikbaar te stellen”, zegt Van Son. “Als we die informatie op een zinvolle manier bij elkaar weten te brengen, kunnen we laten zien wat er mogelijk is.”

Meedoen?
Organisaties zijn van harte welkom om een praktijkcasus of good practice in te brengen, data beschikbaar te stellen, mee te denken over standaarden en het informatiemodel of om het prototype te testen in een proeftuin. Belangstellenden kunnen contact opnemen met projectleider Rob van Son via rob.vanson@cob.nl. De volgende bijeenkomst van het Lerend Netwerk Proefsleuvendata is op 28 januari 2027.

Verwante artikelen

Laat een reactie achter

Scroll naar boven
Ga naar de inhoud