Hoe verdeel je de schaarse ruimte in de stad op een manier die niet alleen efficiënt, maar ook rechtvaardig is? Die vraag staat centraal in JustNexus, een onderzoeksproject naar mobiliteit, energie en huisvesting als samenhangend systeem. DMI ondersteunt namens het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat het onderzoek.   

In Amersfoort wordt die benadering concreet toegepast bij de gebiedsontwikkeling van het Hoefkwartier, een voormalig bedrijventerrein nabij station Amersfoort Schothorst. Amersfoort staat, net als veel andere steden, voor een forse woningbouwopgave. De komende jaren moeten er ongeveer tienduizend woningen bij komen, grotendeels binnen de bestaande stadsgrenzen. Uitbreiden naar nieuwe buitenwijken is geen vanzelfsprekendheid meer. “Het groen dat we hebben, willen we behouden”, aldus Vincent Wever, strateeg mobiliteit. “Dat betekent dat alles moet landen in de bestaande stad. En dan wordt de vierkante meter een schaars goed.”

Rechtvaardigheid als leidend principe

En die schaarste dwingt tot keuzes. Daarbij is parkeren een van de thema’s. In nieuwe gebiedsontwikkelingen kiest Amersfoort bewust voor lage parkeernormen. Die kan zo laag zijn als 0,2 parkeerplaats per woning. “Dat betekent één parkeerplaats per vijf huishoudens”, legt Wever uit. “Bewoners vinden dat terecht spannend. En dan moet je ook alternatieven bieden.”

Die spanning tussen individuele belangen en collectieve doelen maakt JustNexus interessant. Het onderzoeksproject loopt vier jaar en wordt gecoördineerd door de Universiteit van Utrecht. Onderzocht wordt hoe rechtvaardigheid een rol kan spelen in transities op het gebied van mobiliteit, energie en wonen. Niet alleen in beleid, maar vooral ook in de uitvoering en in technische systemen.

Satéprikker door drie domeinen

“Wat JustNexus doet, is eigenlijk een satéprikker door die drie domeinen steken, met rechtvaardigheid als bindmiddel”, zegt Wever. “Ze hangen vanuit een inwoner bekeken, heel sterk samen. Werk je op een bedrijventerrein waar het openbaar vervoer beperkt is ver van je thuis, dan ben je bijna wel genoodzaakt om een auto aan te schaffen. Woon je dan ook nog in een slecht geïsoleerd huis en heb je weinig financiële ruimte om dat te isoleren, dan loop je op meerdere fronten een risico. Net als energie en huisvesting is mobiliteit uiteindelijk vooral een sociaal vraagstuk. Het gaat om wie toegang heeft en wie juist buiten de boot valt.”

Hoe wordt rechtvaardigheid concreet?
Rechtvaardigheid lijkt abstract. Totdat een gemeente een puzzel op wijkniveau legt. Daar kan de verdeling van mobiliteit, energie en wonen botsen. Denk aan een huishouden in een sociale huurwoning met een krap budget. Als die woning slecht is geïsoleerd, lopen de energiekosten op. Als dezelfde wijk ook matig bereikbaar is met openbaar vervoer, worden bewoners eerder afhankelijk van een auto die zij zich nauwelijks kunnen veroorloven. En als schaarse ruimte vervolgens vooral wordt ingezet voor parkeren, dure woningbouw of voorzieningen voor draagkrachtige bewoners, stapelen de nadelen zich op bij dezelfde groep. Noor van den Brink, senior beleidsadviseur bij DMI: “Wij ondersteunen het onderzoeksproject JustNexus omdat het goed aansluit bij de manier waarop we al werken: integraal, over domeinen heen en met data als verbindend element. De waarde van JustNexus is dat rechtvaardigheid heel concreet wordt. Zo krijgt het een plek in afwegingen die gemeenten moeten maken. Waar levert verduurzaming het meeste sociale rendement op? Wie profiteren van investeringen in bereikbaarheid? Welke ingrepen voorkomen dat kwetsbare bewoners verder op achterstand raken? Door dit soort vragen te onderzoeken, ontstaat meer perspectief om te handelen.
Vanuit ons netwerk zijn DMI-partners Amersfoort en Helmond gelukkig ook nauw betrokken. Zo is ook dat lokale perspectief goed vertegenwoordigd en wordt het makkelijk om kennis met andere DMI-partners, gemeenten en anderen, te delen.”

Onderzoek naar de praktijk

In Amersfoort wordt het perspectief nu onderzocht in de praktijk. Seyda Bahadin, masterstudent innovatiestudies, doet in het Hoefkwartier onderzoek naar hoe bewoners de veranderingen ervaren. Bijvoorbeeld in een parkeernorm die lager ligt. “Rechtvaardigheid is een hoog abstract begrip”, zegt Wever. “Elke bewoner heeft daar een ander beeld bij. Juist daarom is het belangrijk om die gesprekken te voeren. Wat versta je onder rechtvaardigheid? Wat ervaar je als eerlijk? Dat voorkomt dat je alleen vanuit verkeersmodellen redeneert en voorbijgaat aan de concreetheid waar bewoners dagelijks mee te maken hebben.”

Anders kijken naar data

Waar ziet Wever de link met DMI? “Die zit vooral in het anders leren kijken naar data. Data op zichzelf zegt niets. Het gaat om de achterliggende vragen die je stelt.” Bij DMI wordt bijvoorbeeld gewerkt aan het toevoegen van data over vervoersarmoede aan verkeersmodellen. Dat levert nieuwe inzichten op, die juist raken aan die rechtvaardigheidsvraag. “Dan kijk je niet alleen waar het druk is op de weg, maar ook waar mensen juist tekortkomen in bereikbaarheid.”

Die gedachte sluit naadloos aan bij het werk van Toon Meelen, universitair docent innovatiestudies aan de Universiteit Utrecht en betrokken bij JustNexus. Hij richt zich onder meer op de technologische kant van rechtvaardige transities. Bijvoorbeeld bij vehicle to grid-systemen. Daarbij leveren elektrische auto’s stroom terug aan het net. “In zulke systemen worden vaak algoritmes gebruikt die optimaliseren voor efficiëntie of kosten. Maar wij onderzoeken ook hoe je rechtvaardigheid kunt inbouwen in die algoritmes. Kun je garanderen dat iedereen een minimale toegang houdt tot mobiliteit of energie? En hoe maak je die besluitvorming inzichtelijk voor bewoners?”

Principes en spelregels

Volgens Meelen raakt JustNexus daarmee aan een spanningsveld. “Rechtvaardigheid is voor een groot deel subjectief. Bewoners, beleidsmakers en technici kijken er allemaal anders naar. Tegelijkertijd vragen beleid en techniek om algemene principes en spelregels. Die twee werelden proberen we bij elkaar te brengen.” Dat gebeurt niet alleen via modellen, maar ook via intensieve samenwerking tussen onderzoekers uit verschillende disciplines, beleidswetenschappers, data-analisten en sociale onderzoekers. “Iemand die interviews doet over het ervaren van rechtvaardigheid in een wijk heeft een heel andere invalshoek dan iemand die algoritmes bouwt. Juist door die perspectieven te verbinden, ontstaat nieuwe kennis.”

Wever en Meelen benadrukken dat JustNexus niet draait om snelle oplossingen. “We zijn pas halverwege het onderzoek”, zegt Wever. “Waarschijnlijk komen we antwoorden tegen op vragen waarvan we nu nog niet eens weten dat we ze hebben.” Voor DMI-deelnemers ligt de waarde volgens Wever vooral in die manier van denken. “Niet meteen schieten in oplossingen, maar eerst de juiste vragen stellen. Dat vraagt durf en soms ook om uitzoomen.” Meelen sluit daarbij aan. “Als we technische systemen bouwen voor de stad van de toekomst, moeten we eerst helder hebben wat we rechtvaardig vinden. Daarna pas kun je dat vertalen naar data en algoritmes.”