use case
Leiden neemt regie op de ondergrond met VKLS
Kabels, leidingen, riolering, warmtenetten, glasvezel, funderingen en klimaatadaptieve maatregelen concurreren in de ondergrond om dezelfde, schaarse ruimte. Leiden werkt aan een innovatieve oplossing: het Verticaal Kabels- en Leidingen Systeem (VKLS).
Het VKLS maakt het mogelijk om infrastructuur in de ondergrond geordend te plaatsen, in plaats van verspreid in een brede sleuf (zie onderstaande foto). De gemeente Leiden ontwikkelde de afgelopen jaren samen met netbeheerders (Dunea, Liander, Vattenfall, KPN, ZiggoVodafone en SLIB), de aannemer (Hanab), collega-gemeenten (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Haarlem, Alkmaar, Breda, Zoetermeer, Katwijk en Zaanstad) en het Centrum Ondergrond Bouwen een prototype. Ook de provincie Zuid-Holland en het Rijk droegen financieel bij. Dat prototype is vervolgens getest in de praktijk van de Leidse binnenstad. De TU Eindhoven voerde de wetenschappelijke begeleiding uit en stelde het eindrapport op. Technisch manager Pieter van Leeuwen (gemeente Leiden) vat het samen als het “orde scheppen in een volle ondergrond.”
De praktijk van de Potgieterlaan
Voor de praktijkproef werd een locatie gezocht die representatief is voor de Nederlandse stedelijke bodem: leidingen, puinlagen, zand, klei en een directe nabijheid van infrastructuur zoals wegen en watergangen. De Leidse Potgieterlaan voldeed aan alle criteria en dus werd daar een tracé van vijftig meter ingericht, inclusief haakse hoek. Daarin werd het volledige VKLS geplaatst, met distributienetwerken voor water, gas, elektra, telecom en warmte.
Sneller en minder overlast
De proefopstelling van het VKLS bestond uit een gesimuleerd kabeltracé van 50 meter, waarin het nieuwe verticale reksysteem in realistische omstandigheden werd getest. De opstelling werd voorzien van 64 sensoren die anderhalf jaar lang elke beweging in de bodem en in de rekken registreerden. De sensordata daarvan lieten zien dat de verplaatsingen minimaal zijn. De gemeten beweging van de rekken was maximaal 16 millimeter. Dat is vergelijkbaar met de verplaatsing zonder rekken in een vergelijkbare situatie. Daarnaast werd duidelijk dat de bodem onder natuurlijke omstandigheden al zo’n 2,5 millimeter beweegt tussen zomer en winter. Daarmee blijkt het systeem stabiel en veilig, ook bij variaties in grondwaterstand en belasting. Daarnaast zijn tijdens de proef praktijksituaties nagebootst: het bijleggen van een nieuwe kabel, het maken van huisaansluitingen en gesimuleerde reparaties. Die bleken allemaal sneller en met veel minder overlast uit te voeren dan in een traditionele sleuf.
Kleiner ruimtebeslag
De resultaten zijn volgens de Leidse stuurgroep overtuigend. Door infrastructuur verticaal te positioneren ontstaat een kleiner ruimtebeslag in de ondergrond. Dat betekent meer ruimte voor maatregelen op het gebied van klimaatadaptatie en vergroening en minder grondverstoringen. Het verbeteren of uitbreiden van netwerken kan met minder graafwerk worden uitgevoerd en daarmee wordt de omgeving ontzien.
Betere vindbaarheid en ordelijkheid
Het systeem zorgt bovendien voor betere vindbaarheid en ordelijkheid. Waar traditionele ondergrondse infrastructuur vaak ongeorganiseerd blijkt zodra de straat opengaat, maakt VKLS exact zichtbaar waar elk netwerk ligt (zie onderstaande foto’s). Dat verkleint de kans op graafschade aanzienlijk.
Voor netbeheerders biedt de samenwerking rond VKLS extra voordelen. Door vergunningen en werkprocessen gezamenlijk te organiseren, ontstaat meer inzicht in elkaars planning. Dat draagt bij aan meer efficiency en veiligheid tijdens de uitvoering. . Waar nu vaak vijf organisaties vijf afzonderlijke aanvragen indienen, volstaat bij VKLS één integrale beoordeling.
Van prototype naar praktijk
Nu de praktijkproef is afgerond, werkt Leiden aan een businesscase voor verdere toepassing. Daarin worden kosten en baten, beheer, onderhoud en organisatorische afspraken uitgewerkt. De eerste bevindingen laten zien dat toepassing van het VKLS ook financieel voordeliger uitvalt dan de individuele aanleg per netbeheerder. Ook kijkt de gemeente naar opschaling en normering, zodat het systeem kan worden geborgd in landelijke richtlijnen. De volgende stap is al concreet: een pilot in het stationsgebied van Leiden, waar de komende jaren flats worden gesloopt en nieuwe infrastructuur moet worden aangelegd. Het gebied is complex en druk, waardoor het een ideale testcase vormt voor het opschalen van VKLS.
Twee nieuwe prototypes
Inmiddels maakte Leiden samen met de betrokken partijen twee nieuwe prototypes van een modulair rek van composiet dat geen elektrische lading geleidt. Dat vermindert het risico op het overslaan van elektriciteit. Van Leeuwen: “In december 2025 hebben we op de living lab-locatie een stalen rek vervangen door het composieten rek.” (zie bovenstaande foto’s). “Ook is er met een 20 tons vrachtauto over het tracé gereden. Tot en met eind 2026 wordt de monitoring van de sensors op de kabels en leidingen en het meten van de rekken voortgezet. De resultaten van de onderzoeken die we eind 2025 hebben uitgevoerd, zijn niet opgenomen in de eindrapportage. Daar volgt nog een aparte rapportage van.”
Kennis voor heel Nederland
Volgens Van Leeuwen is het systeem inmiddels volwassen genoeg om serieus te worden overwogen als alternatief voor de traditionele ondergrondse ordening. “We hebben zes jaar gewerkt om dit samen met alle partners te ontwikkelen. Het is niet iets Leids, de opgedane kennis is beschikbaar voor heel Nederland.” Met VKLS zet Leiden een belangrijke stap naar een toekomstbestendige, ordelijke en beter beheersbare ondergrond. Een oplossing die nodig is in een tijd waarin boven- en ondergrondse opgaven elkaar steeds sterker raken.
“We ondersteunen dit soort innovaties van harte”, zegt Roy Boertien van DMI. “Het is een mooi fysiek instrument voor gemeenten, waarmee ze regie kunnen uitoefenen op de inrichting van de ondergrond. Daarnaast is er datagedreven onderzoek verricht naar het functioneren van de VKLS waar ook veel uit valt te leren. Kortom, dit initiatief verdient verdere opschaling en toepassing.”
sluit je aan en maak je aanbod zichtbaar voor het hele netwerk
We zijn er voor overheden, bedrijven en kennisinstellingen
